{"id":2996,"date":"2017-12-15T16:30:46","date_gmt":"2017-12-15T16:30:46","guid":{"rendered":"https:\/\/www.raisedbogs.ie\/cad-e-portach-ardaithe\/"},"modified":"2022-12-21T13:40:53","modified_gmt":"2022-12-21T13:40:53","slug":"cad-e-portach-ardaithe","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.raisedbogs.ie\/ga\/cad-e-portach-ardaithe\/","title":{"rendered":"Cad \u00e9 portach ardaithe?"},"content":{"rendered":"<p>T\u00e1 portaigh ardaithe \u00e1irithe i measc na n-\u00e9iceach\u00f3ras beo, garn\u00e1d\u00fartha is sine ar domhan. T\u00e1 cuid mh\u00f3r de phortaigh ardaithe m\u00f3ra na h\u00c9ireann ag dul siar beagnach 10,000 bliain.<\/p>\n<p>I l\u00e1r t\u00edre is m\u00f3 at\u00e1 siad agus meastar go raibh achar de mhilli\u00fan acra tal\u00fan cl\u00fadaithe acu tr\u00e1th den saol. Ach \u00e9 sin r\u00e1ite, n\u00edl f\u00e1gtha anois ach n\u00edos l\u00fa n\u00e1 1% den fhigi\u00far sin mar phortach beo gn\u00edomhach \u2013 Portach at\u00e1 f\u00f3s in ann beatha a choth\u00fa.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-large wp-image-1720\" src=\"https:\/\/www.raisedbogs.ie\/wp-content\/uploads\/2017\/12\/5-Stages-601x1024.png\" alt=\"C\u00faig Ch\u00e9im Fhorbartha an Phortaigh Ardaithe\" width=\"601\" height=\"1024\" srcset=\"https:\/\/www.raisedbogs.ie\/wp-content\/uploads\/2017\/12\/5-Stages-601x1024.png 601w, https:\/\/www.raisedbogs.ie\/wp-content\/uploads\/2017\/12\/5-Stages-176x300.png 176w, https:\/\/www.raisedbogs.ie\/wp-content\/uploads\/2017\/12\/5-Stages-768x1308.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 601px) 100vw, 601px\" \/><\/p>\n<p>Thosaigh portaigh ardaithe ag forbairt 10,000 bliain \u00f3 shin i log\u00e1in ina raibh lochanna \u00e9adoimhne, a bh\u00ed f\u00e1gtha go hiond\u00fail ag na hoighearshruthanna a bh\u00ed ag c\u00fal\u00fa tar \u00e9is na hOighearaoise <strong>(A.)<\/strong> <\/p>\n<p>Ag an am, bh\u00ed an talamh \u00e1 n\u00edoch\u00e1n ag screamhuisce ilchothaitheach agus tharla coinn\u00edollacha anaer\u00f3bacha. Ar dt\u00fas, forbra\u00edonn sraitheanna giolcach ach \u00e9agann siad sin, tosa\u00edonn a n-iarsma\u00ed ag baili\u00fa (B.) agus tagann Eanach chun cinn de r\u00e9ir mar a thosa\u00edonn m\u00f3in eanaigh ag baili\u00fa.<\/p>\n<p>Tosa\u00edonn luachair, c\u00edb, f\u00e9ara, luibheanna agus bl\u00e1thanna fi\u00e1ine, crainn agus toir ag f\u00e1s agus meath de r\u00e9ir mar a bhail\u00edonn an mh\u00f3in eanaigh \u2013 dorcha agus sn\u00e1ith\u00edneach. (C.)<\/p>\n<p>Faigheann an tsraith m\u00f3na eanaigh n\u00edos tibhe go dt\u00ed nach mb\u00edonn fr\u00e9amhacha na bplanda\u00ed at\u00e1 ag f\u00e1s ar an dromchla in ann teagmh\u00e1il a dh\u00e9anamh a thuilleadh leis an screamhuisce at\u00e1 l\u00e1n de chailciam. Uisce na b\u00e1ist\u00ed an t-aon fhoinse mianra\u00ed a bh\u00edonn ag na planda\u00ed anois, rud at\u00e1 ar bheag\u00e1n mianra\u00ed (D.)<\/p>\n<p>Tosa\u00edonn speicis portaigh ardaithe ar n\u00f3s caonaigh <em>Sfagnaim<\/em> ag teacht chun cinn agus ar deireadh thiar d\u00e9antar portach ardaithe den eanach. T\u00e1 na caonaigh Sfagnaim in ann maireacht\u00e1il ar uisce b\u00e1ist\u00ed gan m\u00f3r\u00e1n mianra\u00ed agus b\u00edonn an mh\u00f3in bhog a fhorbra\u00edonn ar an eanach os cionn thionchar an screamhuisce. F\u00e1sann planda\u00ed at\u00e1 in ann maireacht\u00e1il i gcoinn\u00edollacha aig\u00e9adacha i bhfad n\u00edos boichte in ionad na bplanda\u00ed eanaigh go l\u00e9ir, agus de r\u00e9ir mar a bhail\u00edonn na caonaigh agus a chailltear na planda\u00ed tagann portach ardaithe ar an saol (E.). B\u00edonn cruinneach\u00e1n leacaithe an phortaigh ardaithe beag\u00e1n n\u00edos airde n\u00e1 an taobh t\u00edre m\u00f3rthimpeall air agus as sin a thagann a ainm.<\/p>\n<p>Th\u00e1inig formh\u00f3r na bportach ardaithe chun cinn i gcontaetha l\u00e1r t\u00edre &#8211; U\u00edbh Fhail\u00ed, an Iarmh\u00ed, an Longfort, Laois, Ros Com\u00e1in, Tiobrad \u00c1rann agus Cill Dara &#8211; agus i gcontae na Gaillimhe agus Oirthear Mhaigh Eo san iarthar. Fuarthas freisin iad i nGleann na Banna i dTuaisceart \u00c9ireann.<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-1723\" src=\"https:\/\/www.raisedbogs.ie\/wp-content\/uploads\/2017\/12\/raisedbogmap.jpg\" alt=\"L\u00e9arsc\u00e1il Phortach Ardaithe\" width=\"387\" height=\"425\" srcset=\"https:\/\/www.raisedbogs.ie\/wp-content\/uploads\/2017\/12\/raisedbogmap.jpg 387w, https:\/\/www.raisedbogs.ie\/wp-content\/uploads\/2017\/12\/raisedbogmap-273x300.jpg 273w\" sizes=\"auto, (max-width: 387px) 100vw, 387px\" \/><\/p>\n<p>In 1979, mheas Hammond go raibh 310,000 heicte\u00e1r (750,000 acra) cl\u00fadaithe ag Portaigh Ardaithe i dt\u00fas agus i l\u00e1r na 1800\u00ed. Sa l\u00e1 at\u00e1 inniu ann, n\u00ed f\u00e9idir ach 8% den fhigi\u00far sin a mheas mar \u00e1it at\u00e1 oiri\u00fanach le hathch\u00f3iri\u00fa agus t\u00e1 37% de caillte \u00f3 th\u00fas na 1990\u00ed. Faoi l\u00e1thair, n\u00edl againn ach n\u00edos l\u00fa n\u00e1 1% is f\u00e9idir a mheas mar phortach gn\u00edomhach beo agus t\u00e1 an chuid is m\u00f3 de sin \u00e1 choinne\u00e1il taobh istigh de 53 l\u00e1ithre\u00e1n SAC\/Natura 200.<\/p>\n<p><strong>Oibreacha Uisce<\/strong><\/p>\n<p>B\u00edonn an draen\u00e1il i bhfad n\u00edos fearr ar na himill gh\u00e9ara a bh\u00edonn tirim den chuid is m\u00f3 agus cl\u00fadaithe le fraoch coiteann. T\u00e1 an chuid is m\u00f3 de na himill phortaigh in \u00c9irinn gearrtha amach, go h\u00e1irithe le meais\u00edn\u00ed \u00f3 na 1970\u00ed, agus mar gheall ar an ngearradh trioma\u00edonn agus crapann an mh\u00f3in, rud a fh\u00e1gann sc\u00e1int\u00ed cont\u00fairteacha doimhne.<\/p>\n<p>I dt\u00fas ama, bh\u00ed str\u00e1ice c\u00fang eanaigh timpeall ar an gciumhais, \u00e1it a bh\u00ed faoi thionchar an screamhuisce, ach t\u00e1 an chuid is m\u00f3 den ghn\u00e9 sin scriosta anois mar gheall ar dhraen\u00e1il agus gearradh. Is f\u00edorannamh a fhaightear anois \u00e9.<\/p>\n<p>Isteach \u00f3 na ciumhaiseanna, \u00e9ir\u00edonn an portach n\u00edos fliche agus b\u00edonn na caonaigh Sfagnaim i mbarr r\u00e9ime \u2013 t\u00e1 breis agus 20 cine\u00e1l d\u00edobh ann ach is iond\u00fail gur ceithre n\u00f3 c\u00faig chinn a bh\u00edonn an-choitianta. D\u00e9anann cuid acu tul\u00f3ga (at\u00e1 in ann a bheith m\u00e9adar ar airde agus iad cl\u00fadaithe ar an mbarr le fraoch agus caonaigh dhifri\u00fala) agus faightear cinn eile i loig agus i loch\u00e1in. T\u00e1 \u00e9ags\u00falacht iontach ina ndathanna \u2013 glas, or\u00e1iste, dearg agus donn \u2013 agus tagann dathanna eile ar chuid acu san Fh\u00f3mhar agus sa Gheimhreadh, dathanna \u00e9ags\u00fala dearga go pr\u00edomha. As na planda\u00ed a bh\u00edonn ag meath agus na ceannbh\u00e1in, a fuair siad an t-ainm \u2018portaigh rua\u2019. Sna h\u00e1iteanna n\u00edos fliche, f\u00e1sann gobsheisc, sciollam na m\u00f3na, ceannbh\u00e1in agus planda\u00ed neamhchoitianta eile, agus f\u00e1sann p\u00f3nair\u00ed corraigh agus lusanna an bhorraigh sna loch\u00e1in. Faightear andraim\u00e9id agus m\u00f3n\u00f3g, lena gcaora dearga agus a mblas g\u00e9ar, ag sn\u00edomh tr\u00ed bhratacha Sfagnaim agus b\u00edonn dr\u00facht\u00edn\u00ed le f\u00e1il go fairsing freisin. Forbra\u00edonn l\u00e9icin \u2013 Sceir Coir\u00e9il na h\u00c9ireann \u2013 i bpaist\u00ed. In ainneoin nach \u00e1iteanna an-fh\u00e1ilteacha iad na portaigh ardaithe, b\u00edonn an rath ar na c\u00e9adta de phlanda\u00ed agus d\u2019ainmhithe sonracha portaigh iontu.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u00e1 portaigh ardaithe \u00e1irithe i measc na n-\u00e9iceach\u00f3ras beo, garn\u00e1d\u00fartha is sine ar domhan. T\u00e1 cuid mh\u00f3r de phortaigh ardaithe m\u00f3ra na h\u00c9ireann ag dul siar beagnach 10,000 bliain. I [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":9,"featured_media":2696,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_EventAllDay":false,"_EventTimezone":"","_EventStartDate":"","_EventEndDate":"","_EventStartDateUTC":"","_EventEndDateUTC":"","_EventShowMap":false,"_EventShowMapLink":false,"_EventURL":"","_EventCost":"","_EventCostDescription":"","_EventCurrencySymbol":"","_EventCurrencyCode":"","_EventCurrencyPosition":"","_EventDateTimeSeparator":"","_EventTimeRangeSeparator":"","_EventOrganizerID":[],"_EventVenueID":[],"_OrganizerEmail":"","_OrganizerPhone":"","_OrganizerWebsite":"","_VenueAddress":"","_VenueCity":"","_VenueCountry":"","_VenueProvince":"","_VenueState":"","_VenueZip":"","_VenuePhone":"","_VenueURL":"","_VenueStateProvince":"","_VenueLat":"","_VenueLng":"","_VenueShowMap":false,"_VenueShowMapLink":false,"footnotes":""},"categories":[471,470,463],"tags":[473,472],"class_list":["post-2996","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-eolas","category-leathanach-baile-na-bportach","category-uncategorized-ga","tag-conas-a-fhoirmitear-portach-ardaithe","tag-foirmiu-portaigh-ardaithe"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.raisedbogs.ie\/ga\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2996","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.raisedbogs.ie\/ga\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.raisedbogs.ie\/ga\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.raisedbogs.ie\/ga\/wp-json\/wp\/v2\/users\/9"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.raisedbogs.ie\/ga\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2996"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.raisedbogs.ie\/ga\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2996\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3406,"href":"https:\/\/www.raisedbogs.ie\/ga\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2996\/revisions\/3406"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.raisedbogs.ie\/ga\/wp-json\/wp\/v2\/media\/2696"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.raisedbogs.ie\/ga\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2996"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.raisedbogs.ie\/ga\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2996"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.raisedbogs.ie\/ga\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2996"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}